Από την αρχαία Ελλάδα μέχρι τη σύγχρονη τέχνη, η Αφροδίτη παραμένει διαχρονικό σύμβολο ομορφιάς, έρωτα και σεξουαλικότητας – Αφιέρωμα του BBC με αφορμή τη νέα έκθεση στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης
Τα έργα τέχνης που απεικονίζουν την Αφροδίτη, την αρχαία Ελληνίδα θεά του έρωτα και της ομορφιάς, έχουν χαρακτηριστεί επί αιώνες άσεμνα, καθώς θεωρήθηκε ότι μετατρέπουν το γυναικείο σώμα σε αντικείμενο. Πώς, όμως, η θεά εξελίχθηκε σε μία από τις πιο αμφιλεγόμενες μορφές στην ιστορία της τέχνης;
Σε δημοσίευμά του, το βρετανικό δίκτυο BBC παρουσιάζει τη διαχρονική επιρροή της Αφροδίτης στην τέχνη και τον πολιτισμό, αναδεικνύοντας πώς η αρχαία Ελληνίδα θεά του έρωτα και της ομορφιάς εξελίχθηκε σε σύμβολο της γυναικείας σεξουαλικότητας, προκαλώντας επί αιώνες θαυμασμό αλλά και έντονες αντιπαραθέσεις.
Με αφορμή μια νέα έκθεση στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης, το δημοσίευμα εστιάζει ιδιαίτερα στην «Αφροδίτη της Κνίδου» του Πραξιτέλη, το επαναστατικό για την εποχή του γλυπτό που άλλαξε ριζικά τον τρόπο απεικόνισης του γυναικείου σώματος και άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμά του στην ιστορία της τέχνης.
Η γυμνότητα της Αφροδίτης, ή Βένους, όπως την αποκαλούσαν οι αρχαίοι Ρωμαίοι, αποτελεί αντικείμενο αντιπαραθέσεων εδώ και αιώνες.
Το 1880, ο συγγραφέας Μαρκ Τουέιν, εμφανώς σκανδαλισμένος, χαρακτήρισε την «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» (1534) του Τιτσιάνο ως τον «πιο αποκρουστικό, ποταπό και άσεμνο πίνακα που υπάρχει στον κόσμο».
Το 1914, η σουφραζέτα Μέρι Ρίτσαρντσον επιτέθηκε με μπαλτά στον πίνακα «Η Αφροδίτη στον καθρέφτη της» (περ. 1647–1651) του Ντιέγκο Βελάσκεθ, καταφέρνοντάς του τουλάχιστον τρία χτυπήματα μέσα στην Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου.
«Δεν μου άρεσε ο τρόπος με τον οποίο οι άνδρες επισκέπτες την κοιτούσαν επίμονα όλη μέρα», εξήγησε αργότερα.
Μια νέα έκθεση στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης, με τίτλο «Aphrodite: The Making of a Goddess» («Αφροδίτη: Η δημιουργία μιας θεάς»), εξερευνά την ιστορία της θεάς και φωτίζει τους λόγους για τους οποίους εξελίχθηκε σε επίκεντρο πολιτισμικών αντιπαραθέσεων.
Η γέννηση της Αφροδίτης: Από τη μυθολογία στην ιστορία
Υπάρχουν δύο εκδοχές για την προέλευση της Αφροδίτης: η μυθολογική και η ιστορική. Καμία από τις δύο δεν προϊδεάζει ιδιαίτερα για τις αντιπαραθέσεις που θα προκαλούσε η μορφή της στους αιώνες που ακολούθησαν.
Σύμφωνα με τον μύθο, η ιστορία της αρχίζει όταν ο Κρόνος ευνουχίζει τον πατέρα του, Ουρανό, και ρίχνει τα γεννητικά του όργανα στη θάλασσα. Από τον αφρό που σχηματίζεται στην επιφάνεια των κυμάτων αναδύεται η Αφροδίτη, ήδη με ολοκληρωμένη μορφή.
Παρασυρμένη από τα κύματα, φτάνει στην Κύπρο, όπου, καθώς πατά στη στεριά, λουλούδια ανθίζουν θαυματουργικά στο πέρασμά της.
Η ιστορική εκδοχή της γέννησης της Αφροδίτης έχει επίσης τις ρίζες της στην Κύπρο, όπου εμφανίστηκε ως θεότητα περίπου το 1200 π.Χ.
Παρότι αποτέλεσε μια νέα προσθήκη στο ελληνικό πάνθεον, παρουσίαζε χαρακτηριστικά που φαίνεται να είχαν εξελιχθεί από παλαιότερες θεότητες της Εγγύς Ανατολής, όπως η Ιστάρ, η Αστάρτη και η Άθωρ.
«Η σεξουαλικότητα, ο έρωτας και η γονιμότητα αποτελούσαν θεμελιώδη χαρακτηριστικά αυτών των αρχαίων θεοτήτων», εξηγεί στο BBC η Άνια Ούλμπριχ, επιμελήτρια της έκθεσης στο Μουσείο Ashmolean. «Ωστόσο, όλες είχαν πολλαπλές λειτουργίες».
Το ίδιο ίσχυε και για την Αφροδίτη.
Στα πρώτα στάδια της λατρείας της, δεν ήταν απλώς η θεά του ρομαντικού έρωτα, αλλά κάθε μορφής σωματικής αγάπης και αναπαραγωγής, τόσο στον κόσμο των ανθρώπων όσο και στο ζωικό και φυτικό βασίλειο.
Η προσωπικότητά της είχε, ωστόσο, και άλλες, λιγότερο γνωστές πτυχές.
Συμμετείχε στον Τρωικό Πόλεμο, ενώ η πολεμική διάσταση της φύσης της οδήγησε στη λατρεία της από ναυτικούς της αρχαίας Ελλάδας.
Η Αφροδίτη μπορεί επίσης να θεωρηθεί, κατά μία έννοια, η μυθική γενάρχης του ρωμαϊκού πολιτισμού.
Σύμφωνα με τη μυθολογική παράδοση, συνδέθηκε ερωτικά με τον Τρώα πρίγκιπα Αγχίση, με τον οποίο απέκτησε τον Αινεία. Μετά την πτώση της Τροίας, ο Αινείας κατέφυγε στην Ιταλία, όπου οι απόγονοί του φέρεται να ίδρυσαν τη Ρώμη.
Μετά την πρώτη εμφάνιση της λατρείας της στην Κύπρο, κατά τον 13ο αιώνα π.Χ., η Αφροδίτη απέκτησε γρήγορα μεγάλη απήχηση, με τη λατρεία της να εξαπλώνεται σε ολόκληρη την αρχαία Ελλάδα.
Γιατί ασκούσε τόσο μεγάλη γοητεία;
«Η γονιμότητα, ο έρωτας και η αναπαραγωγή είναι οικουμενικά θέματα, ανεξάρτητα από τον πολιτισμό», εξηγεί η Ούλμπριχ.
«Ένα από τα προσωνύμιά της είναι Πάνδημος, δηλαδή η θεά όλων. Δεν αφορά μόνο τους πολεμιστές ή τις γυναίκες. Ο έρωτας αγγίζει τους πάντες και τα πάντα. Διαπερνά την ίδια τη ζωή».
Μια νέα αντίληψη για το γυμνό σώμα
Μέχρι εκείνη την εποχή, τίποτα δεν προμήνυε ότι η Αφροδίτη θα αποτελούσε αμφιλεγόμενη μορφή.
Για αρκετούς αιώνες, οι καλλιτέχνες δεν επιδίωκαν να τη διαφοροποιήσουν ουσιαστικά από τις υπόλοιπες θεές του Ολύμπου.
Στις πρώτες απεικονίσεις της, κατά κανόνα εμφανιζόταν ντυμένη και σίγουρα όχι στις αισθησιακές στάσεις με τις οποίες συνδέθηκε αργότερα.
Ωστόσο, γύρω στο 350 π.Χ., εμφανίστηκε ένα έργο που έμελλε να αλλάξει τα πάντα.
Η «Αφροδίτη της Κνίδου», που φιλοτέχνησε ο Πραξιτέλης περίπου το 350 π.Χ., αποτέλεσε την πρώτη απεικόνιση εντελώς γυμνής γυναικείας μορφής στην αρχαία ελληνική γλυπτική.
Το πρωτότυπο γλυπτό έχει χαθεί, αλλά μεταγενέστερα ρωμαϊκά αντίγραφα, όπως η Αφροδίτη του Καπιτωλίου (περίπου 160 π.Χ.), μας επιτρέπουν να αποκτήσουμε μια αρκετά σαφή εικόνα της μορφής του.
Πριν από τον Πραξιτέλη, οι γυμνές μορφές στην τέχνη ήταν αποκλειστικά ανδρικές.
«Η εξύμνηση της ανδρικής σωματικής ομορφιάς μέσω της γυμνότητας ήταν απολύτως συνηθισμένη ήδη από τον 7ο ή τον 6ο αιώνα π.Χ.», εξηγεί η Ούλμπριχ.
Ο Πραξιτέλης επέλεξε να εφαρμόσει την ίδια προσέγγιση στη γυναικεία ομορφιά.
Ωστόσο, η γυμνότητα της Αφροδίτης είχε διαφορετικό χαρακτήρα.
Μια προσεκτικότερη ματιά αποκαλύπτει πόσο διαφέρει από τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται το γυμνό ανδρικό σώμα στην αρχαία ελληνική γλυπτική.
Η ουσιαστική διαφορά εντοπίζεται στη γλώσσα του σώματος.
Η Αφροδίτη του Πραξιτέλη απεικονίζεται τη στιγμή που ετοιμάζεται να λουστεί. Φαίνεται συνεσταλμένη και ευάλωτη, προσπαθώντας να καλύψει τη γύμνια της από συστολή ή αμηχανία.
Αντίθετα, στην ελληνική τέχνη, το γυμνό ανδρικό σώμα παρουσιάζεται συνήθως με αυτοπεποίθηση και ηρωισμό.
Όπως εξηγεί η Ούλμπριχ, αυτό «προκύπτει κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο παρουσιάζεται η Αφροδίτη στους μύθους, όπου περνά τον χρόνο της κάνοντας λουτρά και φροντίζοντας τη σωματική ομορφιά της».
Στο γλυπτό του Πραξιτέλη, ωστόσο, τα χέρια της Αφροδίτης βρίσκονται σε μικρή απόσταση από το σώμα της. Έτσι, ανάλογα με την οπτική γωνία, ο θεατής μπορεί να διακρίνει το γυμνό σώμα της.
Πρόκειται για ένα έργο που προσκαλεί τον θεατή να το περιεργαστεί και ανταμείβει την αισθησιακή περιέργειά του.
Αυτές οι πρωτοποριακές καλλιτεχνικές τεχνικές έμελλε να προκαλέσουν έντονες συζητήσεις στους αιώνες που ακολούθησαν.
Η στάση που υιοθετεί η θεά απέκτησε μάλιστα ιδιαίτερη ονομασία: Venus Pudica, δηλαδή «Αιδήμων Αφροδίτη».
Η Αφροδίτη της Κνίδου ήταν «επαναστατική», επισημαίνει η Ούλμπριχ.
Πριν από τον Πραξιτέλη, η Αφροδίτη μπορούσε να αναγνωριστεί στη γλυπτική από συγκεκριμένα ενδύματα, κοσμήματα ή άλλα χαρακτηριστικά σύμβολα.
Μετά τον Πραξιτέλη, όπως εξηγεί, «η γυμνότητα αποκτά, κατά κάποιον τρόπο, κυρίαρχη θέση».
Αξίζει να σημειωθεί ότι το γυμνό ανθρώπινο σώμα αποτελεί ένα απολύτως φυσικό στοιχείο, το οποίο δεν είναι από μόνο του αμφιλεγόμενο.
Αυτό που έκανε την Αφροδίτη τόσο προκλητική στα μάτια μεταγενέστερων εποχών δεν ήταν το γεγονός ότι παρουσιαζόταν γυμνή, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το σώμα της σκηνοθετούνταν ώστε να ικανοποιεί το βλέμμα του θεατή.
Με αυτόν τον τρόπο, η θεά μετατρεπόταν σε αντικείμενο του πόθου.
Το πρωτότυπο γλυπτό του Πραξιτέλη άσκησε τόσο μεγάλη επιρροή, ώστε οι Ρωμαίοι γλύπτες δημιούργησαν στη συνέχεια χιλιάδες αντίγραφά του.
Η Αφροδίτη του Καπιτωλίου αποτελεί ένα από τα γνωστότερα παραδείγματα.
Η «Αιδήμων Αφροδίτη» εγκαινίασε έναν νέο τρόπο απεικόνισης του γυναικείου σώματος στην τέχνη, ο οποίος εξαπλώθηκε σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, από την Ευρώπη μέχρι τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή.
Η ερωτική αναγέννηση της Αφροδίτης
Η επιρροή του γλυπτού δεν περιορίστηκε στον αρχαίο κόσμο.
Κατά την Αναγέννηση, οι καλλιτέχνες άρχισαν να αναζητούν και να αντιγράφουν κλασικά γλυπτά με έναν ζήλο που είχε να εμφανιστεί σχεδόν χίλια χρόνια.
Ένα από τα πρότυπα που θαυμάστηκαν περισσότερο ήταν η «Αιδήμων Αφροδίτη».
Έτσι, η θεά, με τη γυμνή, σαγηνευτική και ταυτόχρονα συνεσταλμένη μορφή που της είχε δώσει ο Πραξιτέλης, αναγεννήθηκε μέσα από τα έργα του Μαζάτσο, του Μποτιτσέλι, του Ραφαήλ και του Τιτσιάνο, καλλιτεχνών που έμελλε να συγκαταλεχθούν στους μεγαλύτερους δημιουργούς της ιστορίας της τέχνης.
Ορισμένοι υιοθέτησαν την ίδια στάση για να απεικονίσουν την Αφροδίτη. Πολλοί άλλοι, ωστόσο, τη χρησιμοποίησαν για διαφορετικές γυναικείες μορφές.
Παράλληλα, ενέπνευσε νέες καλλιτεχνικές συνθέσεις, οι οποίες στηρίζονταν στην ίδια βασική αρχή: τη γυμνότητα που συνοδεύεται από μια αίσθηση συστολής.
Μέσα από τις διαδοχικές επανερμηνείες της «Αιδήμονος Αφροδίτης», η αντικειμενοποιημένη γυναικεία μορφή καθιερώθηκε ως αναπόσπαστο στοιχείο του κανόνα της ιστορίας της τέχνης.
Ο Ρούμπενς και ο Βελάσκεθ την επανέφεραν στην εποχή του Μπαρόκ, ενώ τον 19ο αιώνα εμφανίστηκε ξανά μέσα από τα έργα του Καμπανέλ και του Μανέ.
Τον 20ό αιώνα, ο Μοντιλιάνι και ο Ιβ Κλάιν συνέχισαν αυτή την καλλιτεχνική παράδοση.
Η αγανάκτηση που εξέφρασαν ο Μαρκ Τουέιν και η Μέρι Ρίτσαρντσον αποτελεί, επομένως, αντίδραση σε αυτή τη μακρά ιστορία ερωτικοποίησης της Αφροδίτης.
Η Άνια Ούλμπριχ επισημαίνει στο BBC ότι η θεά έχει απεικονιστεί με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους και ότι το γλυπτό του Πραξιτέλη δεν θα έπρεπε απαραίτητα να αποτελεί το μοναδικό πρότυπο με το οποίο την αντιλαμβανόμαστε.
Ένα από τα εκθέματα του Μουσείου Ashmolean, το οποίο δημιουργήθηκε στο Νορθάμπερλαντ της Αγγλίας, παρουσιάζει την Αφροδίτη να λούζεται.
Σε τόσο μεγάλη απόσταση από τη Μεσόγειο, παρατηρεί χαμογελώντας η Ούλμπριχ, «φαίνεται αρκετά ενοχλημένη από το κρύο».
Από την αρχαία Ελλάδα στην Μπιγιονσέ και τη Lady Gaga
Πιο πρόσφατα, και πέρα από την επιρροή του Πραξιτέλη, η Αφροδίτη έχει παρουσιαστεί με διαφορετικό τρόπο, ακόμη και ως σύμβολο χειραφέτησης.
Το 2023, η Μπιγιονσέ άνοιξε μια συναυλία της εμφανιζόμενη στη σκηνή μέσα σε ένα τεράστιο κοχύλι, φορώντας ένα φόρεμα διακοσμημένο με μοτίβα που παρέπεμπαν στα χέρια της «Αιδήμονος Αφροδίτης».
Καλλιτέχνιδες όπως η Μπιορκ, η Lady Gaga και η Κάιλι Μινόγκ, καθώς και το συγκρότημα Bananarama, έχουν επίσης αφιερώσει τραγούδια στη θεά.
Ως σύμβολο της απόλυτης ομορφιάς και του πόθου, η Αφροδίτη προσαρμόζεται και επανερμηνεύεται σύμφωνα με τις προσδοκίες κάθε εποχής εδώ και 3.000 χρόνια.
Πρόκειται για μια αξιοσημείωτη διάρκεια ζωής για μια θεότητα της αρχαίας Ελλάδας.
Εξίσου εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι ένα και μόνο γλυπτό, η Αφροδίτη της Κνίδου του Πραξιτέλη, διαμόρφωσε σε τόσο μεγάλο βαθμό τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη γυμνότητα.
Τίποτα δεν δείχνει ότι η επιρροή της θεάς στις ανθρώπινες υποθέσεις πρόκειται να εξασθενήσει σύντομα ή ότι οι αντιπαραθέσεις που προκαλεί θα κοπάσουν.
Το ζήτημα της ομορφιάς και του τρόπου με τον οποίο την αντιλαμβανόμαστε θα παραμένει πάντοτε επίκαιρο, πυροδοτώντας διαρκώς συζητήσεις που αντανακλούν τις μεταβολές της κοινής γνώμης.
«Ανάλογα με τις περιστάσεις, οι άνθρωποι την περιόρισαν σε αυτό που είχαν ανάγκη ή σε αυτό που επιθυμούσαν», εξηγεί η Ούλμπριχ.
«Είναι εξαιρετικά πολυδιάστατη, ξέρετε».
Η έκθεση «Aphrodite: The Making of a Goddess» («Αφροδίτη: Η δημιουργία μιας θεάς») παρουσιάζεται στο Μουσείο Ashmolean της Οξφόρδης έως τις 11 Απριλίου 2027.