Ομιλείτε… ελληνικά: Η Διεθνής Ημέρα Μητρικής Γλώσσας και τα συχνότερα λάθη που κάνουμε

Δεκάδες τα λάθη που γίνονται τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο – Ορθογραφία, γραμματική και σύνταξη ταλαιπωρούν πολλούς και δεν είναι λίγοι όσοι δεν γνωρίζουν το… σωστό – Η φιλόλογος Ιωάννα Κουρκούδιαλου απαριθμεί στο Newsbomb.gr κάποια από τα πιο συχνά λάθη που γίνονται επί καθημερινής βάσης και εξηγεί πώς είναι τα ορθά στην ελληνική γλώσσα

Πότε βάζουμε τόνο στο πως (πώς) και στο που (πού); Πώς τονίζονται τα τριγενή και δικατάληκτα; Γνωρίζουμε να χρησιμοποιούμε ορθά τις αρχαΐζουσες-λόγιες εκφράσεις; Ξέρουμε να κλίνουμε τα ρήματα στην προστακτική έγκλιση; Αυτά και πολλά άλλα είναι που κάνουν τη διαφορά ανάμεσα σε όποιον μιλάει απλώς τα ελληνικά και σ’ αυτόν που τα μιλάει σωστά.

Με αφορμή τη σημερινή ημέρα μητρικής γλώσσας το Newsbomb.gr συγκέντρωσε μερικά από τα συχνότερα λάθη που γίνονται τόσο στον γραπτό όσο και στον προφορικό λόγο και δίνει… εξηγήσεις. Παράλληλα, η φιλόλογος και καθηγήτρια βελτίωσης λόγου και δημόσιας ομιλίας Ιωάννα Κουρκούδιαλου μιλάει στο Newsbomb.gr και δίνει ετυμολογικές διασαφηνίσεις για πολλά γραμματικά, συντακτικά και ορθογραφικά… ατοπήματα.

Διεθνής Ημέρα Μητρικής Γλώσσας

Η Διεθνής Ημέρα Μητρικής Γλώσσας είναι μια παγκόσμια εορτή που γιορτάζεται κάθε χρόνο στις 21 Φεβρουαρίου. Καθιερώθηκε από τη Γενική Συνέλευση της UNESCO στις 17 Νοεμβρίου 1999 και επαναλαμβάνεται κάθε χρόνο από τον Φεβρουάριο του 2000. Σκοπός της ημέρας είναι να προωθήσει τη γλωσσική και πολιτιστική πολυμορφία, την πολυγλωσσία και τη διάσωση των ολιγότερο ομιλουμένων γλωσσών.

Κατ’ αρχήν και κατ’ αρχάς

Το «κατ’ αρχήν» σημαίνει κατά βάση, στα βασικά σημεία, ενώ το «κατ’ αρχάς» σημαίνει αρχικά, στην αρχή, εξηγεί στο Newsbomb.gr η Ιωάννα Κουρκούδιαλου και επικαλείται το παράδειγμα: Κατ’ αρχήν συμφωνούμε, ας δούμε τις λεπτομέρειες (δηλαδή: Στα βασικά σημεία συμφωνούμε, ας δούμε τις λεπτομέρειες). Και το παράδειγμα: Κατ’ αρχάς έχουμε να πάμε στη δουλειά, μετά θα βγούμε βόλτα (δηλαδή: Αρχικά έχουμε να πάμε στη δουλειά…)

Η προστακτική έγκλιση δεν παίρνει αύξηση

Παράγγειλέ μου έναν καφέ (κι όχι παρήγγειλέ μου έναν καφέ) – Ωστόσο: Ο Γιώργος παρήγγειλε καφέ (εδώ το ρήμα είναι οριστικής έγκλισης παρελθοντικού χρόνου).

Αυτό συμβαίνει διότι, όπως εξηγεί η κα Κουρκούδιαλου η προστακτική έγκλιση δεν διατηρεί την αύξηση (είτε χρονική είτε συλλαβική) σε όλους τους χρόνους της. Η αύξηση υφίσταται μόνο στην οριστική έγκλιση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα: Επανάλαβε, διότι δεν άκουσα (όχι επανέλαβε).

Εξ απαλών ονύχων

Η φράση σημαίνει: από την παιδική ηλικία, από τότε δηλαδή που τα νύχια (οι όνυχες) των παιδιών είναι απαλά. Δεν σημαίνει: επιδερμικά. Παράδειγμα: Γνωρίζω μουσική εξ απαλών ονύχων (δηλαδή: Γνωρίζω μουσική από τότε που ήμουν παιδί – και όχι: γνωρίζω μουσική αλλά όχι πολύ καλά)

Το μαρτύριο των τριγενών και δικατάληκτων

Δεν είναι λίγοι όσοι ταλαιπωρούνται με τα τριγενή και δικατάληκτα επίθετα (π.χ ο κακοήθης, η κακοήθης, το κακόηθες). Η Ιωάννα Κουρκούδιαλου εξηγεί πως ο τόνος στο ουδέτερο γένος «ανεβαίνει» στην προπαραλήγουσα συλλαβή διότι η λήγουσα είναι βραχεία. Επισημαίνει όμως, πως κάτι τέτοιο δεν χρειάζεται να καταστρατηγεί τους κανόνες τονισμού, πράγμα που σημαίνει ότι στη γενική πτώση ο τόνος (στο ουδέτερο γένος «κατεβαίνει», δηλαδή: του κακοήθους.

Ο επικεφαλής, του… Κι όμως είναι επίρρημα

Στη συνέχεια, η Ιωάννα Κουρκούδιαλου καταπιάνεται μ’ ένα εξίσου συχνό λάθος που συμβαίνει, τη λέξη επικεφαλής. «Είναι ο επί της κεφαλής και είναι επίρρημα. Συνεπώς είναι άκλιτο». Παραδείγματα: Επικοινώνησα με τον επικεφαλής της Αστυνομίας / Οι συστάσεις του επικεφαλής της Πυροσβεστικής.

Το λάθος της θερμοκρασίας – Υπό… το μηδέν

Η Ιωάννα Κουρκούδιαλου υπενθυμίζει πως η πρόθεση υπό συντάσσεται με γενική πτώση για να δείξει το ποιητικό αίτιο (προϋπόθεση η παθητική φωνή), δηλαδή από ποιον συνέβη κάτι. «Όταν όμως θέλουμε να δείξουμε μια υλική ή ιδεατή θέση τότε συντάσσεται με αιτιατική». Παράδειγμα: Κάποιες μέρες του χειμώνα η θερμοκρασία είναι υπό το μηδέν».

Απαθανατίζω – Αποθανατίζω

«Πρόκειται για συχνό λάθος που προκαλεί σύγχυση στο νόημα. Λέμε: η φωτογραφία απαθανάτισε μια όμορφη στιγμή, δηλαδή νίκησε τον θάνατο, την έκανε αθάνατη. Έχουμε δηλαδή το στερητικά α- πριν από το ρήμα. Το αποθανατίζω σημαίνει κατά κάποιον τρόπο: οδηγώ κάποιον στον θάνατο, τον αποτελειώνω».

Στον επόμενο τόνο η ώρα θα είναι… μία

Συμβαίνει συχνά και έχει διαφοροποίηση στον προφορικό και στον γραπτό λόγο. Η Ιωάννα Κουρκούδιαλου εξηγεί πως το σωστό ειναι: Στη μία (στη 1) η ώρα. Και επίσης: Στη μιάμιση (στη 1,5). Όχι στις μία. Ωστόσο στον γραπτό λόγο αν πρόκειται για την αντίστοιχη μεσημβρινή ώρα (13:00) μπορούμε να γράψουμε: Στις 13:00, διότι πρόκειται για τη 13η ώρα της ημέρας. Στον προφορικό όμως το σωστό είναι: Στη μία!

Δεν είχα ενημερωθεί, ήμουν… ανημέρωτος (!)

«Το σωστό είναι ανενημέρωτος! Είναι αυτός που δεν είχε ενημερωθεί, δεν είχε λάβει γνώση για κάτι. Το ανημέρωτος δηλώνει την έλλειψη ήμερης συμπεριφοράς (εκ του ρήματος ημερώνω)».

Έχω πολλά χρήματα, αλλά δεν είμαι ζάμπλουτος. Είμαι… ζάπλουτος!

«Το συγχέουν πολλοί με το πάμπλουτος (παν + πλούτος), όπου το τελικό ν πριν το χειλικό σύμφωνο π, θα μετατραπεί σε μ. Ωστόσο το ζάπλουτος είναι από το μόριο ζα και τον πλούτο», εξηγεί η κα Κουρκούδιαλου.

Με πολλή αγάπη

«Είναι συχνό φαινόμενο να γράφουμε: με πολύ αγάπη. Είναι λάθος διότι συνοδεύεται θηλυκό ουσιαστικό, άρα χρειάζεται κι ένα θηλυκό επίθετο. Συνεπώς το σωστό είναι: με πολλή αγάπη. Για να γίνει πιο εύκολα, θα δώσω ένα κολπάκι. Όπου το “πολλή” μπορεί να αντικατασταθεί με το “αρκετή”, τότε γράφουμε “πολλή”, όπου μπορεί να αντικατασταθεί με το “αρκετά”, τότε γράφουμε “πολύ” (επίρρημα)».

Αβγό ή αυγό και αφτί ή αυτί

Οι απόψεις διίστανται και ακόμη και τα επίσημα λεξικά δεν φαίνεται να συγκλίνουν καθώς για το κάθε επιχείρημα ετυμολογίας φέρει ένα αντεπιχείρημα. Πρόκειται για όρους που κάποια στιγμή η ακαδημία της χώρας οφείλει να πάρει θέση και να δώσει μία κοινή γραμμή. Ωστόσο μέχρι να αφομοιωθούν, θα πάρει καιρό και μέχρι τότε θα υπάρχει και η αντίθεση γραφή.

Πού, πώς – Ο τόνος κάνει τη διαφορά

Όταν οι δύο αυτές λέξεις ρωτούν τότε πρέπει οπωσδήποτε να τονίζονται, ακόμη και σε πλάγια ερώτηση. Αν το «που» είναι επίρρημα, αντωνυμία ή σύνδεσμος (για ευκολία αντικαθίσταται με τη φράση «το οποίο») δεν τονίζεται, όπως και το πως όταν είναι σύνδεσμος (μπορεί να αντικατασταθεί με το «ότι») δεν παίρνει τόνο.

Παραδείγματα: «Για πού το βάλατε;» – «Πώς ήταν η μέρα σου;» και «Πήρα ένα αναψυκτικό που (το οποίο) ήταν πολύ παγωμένο» – «Ξέρω, πως (ότι) αυτό που θα ακούσεις θα σε τρομάξει».

Όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει… – Το λάθος της διαπαιδαγώγησης

Λέγεται συχνά από γονείς που θέλουν να διαπαιδαγωγήσουν τα παιδιά τους. Λέγεται «όπου δεν πίπτει λόγος πίπτει ράβδος», δηλαδή αν το παιδί δεν παίρνει από λόγια τότε θα πάρει από ξύλο. Κι όμως είναι λάθος! Η φράση είναι «ὃν οὐ τύπτει λόγος οὐδὲ ῥάβδος» (δηλαδή: σε όποιον δεν πιάνει ο λόγος δεν πιάνει ούτε το ξύλο).

*Σημείωση: Τα παιδιά δεν τα χτυπάμε!

Με την κυριολεκτική σημασία…

Όταν λέμε “με την κυριολεκτική σημασία”, να το εννοούμε και με την κυριολεκτική σημασία. Είναι λάθος να λέγεται: «Οι διασώστες χτένισαν την περιοχή με την κυριολεκτική σημασία». Χτενίζεται η περιοχή;

Οι στύλοι του Ολυμπίου Διός και οι… επιτύμβιες στήλες

Μέχρι και σε χάρτες υπάρχει το «οι στήλες του Ολυμπίου Διός», που δείχνουν το αντίστοιχο μνημείο στο κέντρο της Αθήνας, ωστόσο το σωστό είναι «οι στύλοι του Ολυμπίου Διός καθώς πρόκειται για κίονες ναού (κολόνες). Η λέξη «στήλη» αναφέρεται στις επιτύμβιες στήλες ή σε πέτρινες στήλες με χαραγμένους νόμους και ψηφίσματα.

Δέστε τους εκεί πώς περπατούν

Αφού περπατούν πώς γίνεται να τους δέσουμε; Το λάθος έγκειται στην προστακτική. Το δέστε είναι προστακτική του ρ. δένω. Το σωστό λοιπόν είναι: Πηγή