Η αναφορά σε «Μητέρα των Εκκλησιών» και η κανονική τάξη των Πρεσβείων Τιμής
Στο πλαίσιο πρόσφατης επίσκεψής του στα Ιεροσόλυμα, ο Πατριάρχης Σερβίας Πορφύριος έλαβε την τιμητική διάκριση του «Μεγαλοσταύρου του Τάγματος των Ιπποτών του Παναγίου Τάφου» από το Πατριαρχείο Ιεροσολύμων, συνοδευόμενη από λόγους που χαρακτήριζαν την Εκκλησία των Ιεροσολύμων ως «Μητέρα των Εκκλησιών». Μια φράση που ηχεί ωραία για τους ανυποψίαστους ακροατές, αλλά που στερείται ακρίβειας και βάσης στην ορθόδοξη εκκλησιολογία και κανονική παράδοση.
Η Εκκλησία των Ιεροσολύμων κατέχει ιστορική και πνευματική σημασία καθώς είναι η πρώτη χριστιανική κοινότητα που ιδρύθηκε από τους ίδιους τους Αποστόλους και η έδρα της πρώτης Αποστολικής Συνόδου, όπως περιγράφεται στις «Πράξεις των Αποστόλων». Στην πόλη της Ιερουσαλήμ έλαβε χώρα η Πεντηκοστή, δηλαδή η γέννηση της Εκκλησίας ως σώμα του Χριστού. Υπό αυτή την έννοια, ο τίτλος “Μητέρα των Εκκλησιών” χρησιμοποιείται ως έκφραση πνευματικής καταγωγής και ιστορικής αναφοράς. Δεν αποτελεί όμως, κανονικά, τίτλο με θεσμική ισχύ.
Η κανονική τάξη των Πρεσβείων Τιμής
Η έννοια της Μητέρας Εκκλησίας, εκκλησιολογικά, αφορά την Εκκλησία που χορήγησε το αυτοκέφαλο σε μια άλλη – και όχι απαραίτητα εκείνη που προηγείται χρονικά. Η κανονική τάξη της Ορθόδοξης Εκκλησίας ρυθμίστηκε με σαφήνεια στις Οικουμενικές Συνόδους:
- Αʼ Οικουμενική Σύνοδος (Νίκαια, 325), Κανών Γʼ: Αναγνωρίζεται το πρεσβείο τιμής της Εκκλησίας της Ρώμης, και, κατ’ αναλογία, της Αλεξανδρείας.
- Βʼ Οικουμενική Σύνοδος (Κωνσταντινούπολη, 381), Κανών Γʼ: Αναθέτει στον Επίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως τη δεύτερη θέση μετά τη Ρώμη, «διότι εἶναι νέα Ρώμη».
- Δʼ Οικουμενική Σύνοδος (Χαλκηδόνα, 451), Κανών ΚΗʼ: Καθιερώνει την κανονική σειρά: Ρώμη, Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Ιεροσόλυμα.
Αντιθέτως, το Οικουμενικό Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως έχει επιδόσει τόμο αυτοκεφαλίας σε νεότερες Εκκλησίες (όπως η Σερβική, Ρωσική, Ελληνική, Ουκρανική κ.ά.), και δικαίως ονομάζεται «Μητέρα Εκκλησία» αυτών, σύμφωνα με την εκκλησιολογική έννοια του όρου.
Η σημασία των λόγων των Προκαθημένων
Η δήλωση του Πατριάρχη Σερβίας περί της Εκκλησίας των Ιεροσολύμων ως “Μητέρας όλων των Εκκλησιών” εγείρει ερωτήματα. Σε μια εποχή που η Ορθοδοξία δοκιμάζεται από εσωτερικές εντάσεις, η χρησιμοποίηση όρων με βαρύ θεολογικό και κανονικό φορτίο οφείλει να γίνεται με ακρίβεια και υπευθυνότητα.
Η πνευματική ευλάβεια απέναντι στους Αγίους Τόπους δεν θα πρέπει να συγχέεται με την κανονική τάξη, ούτε να οδηγεί σε αναθεωρητισμούς που έρχονται σε σύγκρουση με τις αποφάσεις των Οικουμενικών Συνόδων.